Makrama wróciła. Po dziesięcioleciach kojarzenia z PRL-owskimi osłonkami na doniczki, przeżywa prawdziwe odrodzenie - tym razem jako świadome, modne rękodzieło. Wiszące panele, stojaki na rośliny, wieszaki, breloki - wszędzie widać węzły bawełnianych sznurów. Ale czy makrama ma coś wspólnego z polską tradycją tkacką? Więcej, niż można by sądzić.
Czym jest makrama
Makrama to technika tekstylna oparta wyłącznie na węzłowaniu - nie używa igieł, krosien ani drutów. Tkanina powstaje przez splatanie sznurów w serie węzłów. Podstawowe węzły makramy to węzeł kwadratowy (flat/square knot) i węzeł liścia (lark's head knot), a z ich kombinacji tworzy się nieskończone wzory.
Słowo "makrama" pochodzi prawdopodobnie z arabskiego miqrama lub tureckiego makrama - oba oznaczają "ozdobną frędzlę" lub "haftowaną zasłonę". Arabscy tkacze zaplatali ozdobne frędzle na krawędziach ręcznie tkanych tkanin, a ta technika stopniowo stała się samodzielną sztuką.
Materiały do makramy to przede wszystkim sznury bawełniane (skręcane lub plecione), ale też jutowy, lniany, konopny, nylonowy i skórzany sznurek. Grubość sznura decyduje o charakterze pracy - cienki (3 mm) daje delikatne, gęste wzory, gruby (10-15 mm) tworzy efektowne, masywne panele.
Historia makramy vs tkactwo ludowe
Historia makramy sięga głębiej niż wiele osób podejrzewa. Wizerunki węzłów dekoracyjnych pojawiają się w rzeźbach babilońskich i asyryjskich - ozdoby frędzlowe na ubraniach zostały uwiecznione w kamiennych płaskorzeźbach tysiące lat p.n.e.
Do Europy makrama trafiła przez arabską Hiszpanię i Włochy. W Anglii spopularyzowała ją królowa Maria II pod koniec XVII wieku - nauczyła swoją świtę i moda szybko się rozprzestrzeniła. W erze wiktoriańskiej makrama zdobiła niemal każdy dom klasy średniej.
Polskie tkactwo ludowe rozwinęło się inną drogą - przez technologię krosna i splotu, a nie węzłowania. Jednak obie tradycje łączy wspólny cel: tworzenie pięknych, trwałych tkanin z prostych materiałów. I obie używają naturalnych włókien - bawełny, lnu, konopii - w rytmicznie powtarzanych wzorach.
W XIX i na początku XX wieku polskie kobiety na wsi znały zarówno techniki tkackie, jak i proste formy węzłowania - sploty frędzel przy końcach obrusu czy pasy ozdobne są dokumentowane w zbiorach etnograficznych.
Wspólne techniki
Makrama i tkactwo ludowe mają zaskakująco wiele wspólnego w terminologii i myśleniu o wzorze.
Osnowa - pionowe sznury zaczepione na drewienku lub poziomym pręcie - to odpowiednik osnowy tkackiej. Wątek - sznury biegnące poziomo - przeplatają się z osnową dokładnie tak jak wątek na krośnie.
Wzory geometryczne: romby, zygzaki, kraty, trójkąty - to motyw dominujący zarówno w makramie, jak i w polskich tkaninach regionalnych. Estetyka jest podobna: powtarzalne elementy tworzące większą kompozycję.
Naturalne materiały: len, konopia, bawełna - tradycyjna makrama i tkactwo ludowe używały tych samych surowców, bo były dostępne lokalnie i sprawdzone pokoleniami.
Wzory dla początkujących
Dla kogoś, kto zaczyna przygodę z makramą, najlepszy pierwszy projekt to proste zawieszenie ścienne. Potrzebujesz drewnianego patyka (30-40 cm), bawełnianych sznurów 3 mm (ok. 5-6 m na sznurek, 8-10 sznurków), nożyczek i grzebienia do wyczesywania frędzel.
Krok 1: Zaczep sznury na patyczku węzłem lark's head (węzeł rybki). Złóż sznurek na pół i przeprowadź pętelkę przez drążek, a przez pętelkę przeciągnij oba końce.
Krok 2: Ćwicz węzeł kwadratowy: weź cztery sznury (dwa zewnętrzne robocze, dwa wewnętrzne nośne). Lewy sznur przełóż nad środkowymi, prawy pod nimi i przez pętelkę lewego. Powtórz z prawej. To pełny węzeł kwadratowy.
Krok 3: Pracując rzędami węzłów kwadratowych, stopniowo budujesz wzór. Spiralny sznur (half square knot, czyli tylko pierwsza połowa węzła kwadratowego powtarzana wielokrotnie) daje skręcone, spiralne efekty.
Krok 4: Wyczesz frędzel na dole grzebieniem lub szczotką do sierści zwierząt - daje efekt puszystych, miękkich frędzli.
Makrama we wnętrzach folk
Makrama i dekoracje ludowe znakomicie współgrają w wnętrzach. Naturalne materiały, organiczne formy i geometryczne wzory to wspólny mianownik obu estetyk.
Wiszący panel makramy w naturalistycznych kolorach (ecru, beż, biel) przy ścianie z cegły lub drewna tworzy tło, które wpisuje się w styl folk i boho jednocześnie. Dekoracje z kolorowymi akcentami - nić barwiona naturalnymi barwnikami, przetykana piórami lub suszonymi kwiatami - wzmacniają nawiązanie do polskiej tradycji.
Makramowy wieszak na rośliny (łapacz na doniczkę) to jeden z najpopularniejszych pierwszych projektów. W domu w stylu folkowym taki wieszak ze słomianą doniczką i pnącą rośliną daje efekt naturalnej, żywej dekoracji.
Poduszki makramowe, dywaniki i zasłony z makramy to bardziej zaawansowane projekty, które harmonijnie wpisują się w stylizacje nawiązujące do polskiej tradycji tkackiej.
Gdzie nauczyć się makramy
Makrama jest jedną z najlepiej udokumentowanych technik rękodzielniczych w sieci. YouTube oferuje setki bezpłatnych tutoriali - od absolutnych podstaw po zaawansowane wzory. Polskie kanały rękodzielnicze prowadzą szczegółowe poradniki krok po kroku.
Kursy online na platformach Udemy i Skillshare dają ustrukturyzowany program nauki z możliwością zadawania pytań. Ceny kursów zaczynają się od 40-80 zł.
Warsztaty stacjonarne organizowane są w studio rękodzieła, kawiarniach i centrach kultury. W większych miastach - Warszawa, Kraków, Wrocław, Poznań - kilkugodzinne warsztaty makramy dla początkujących odbywają się regularnie. Ceny: 80-150 zł wraz z materiałami.
Instagram to kopalnia inspiracji - obserwowanie polskich i zagranicznych artystek makramy daje nieustający dopływ pomysłów i motywacji.
Podsumowanie
Makrama to rzemiosło z bogatą historią - od arabskich frędzli przez wiktoriańskie salony po współczesne studio rękodzieła. Łączy ją z polskim tkactwem ludowym więcej niż wynikałoby z pobieżnego spojrzenia: naturalne materiały, geometryczne wzory, rytmiczne powtarzanie prostych ruchów. We wnętrzach w stylu folk makrama jest naturalnym uzupełnieniem, a nauka podstawowych węzłów jest dostępna dla każdego. Pierwsze zawieszenie ścienne możesz stworzyć już po jednym weekendzie.