Łowicki strój ludowy - zwany też księżackim - to tradycyjny ubiór Księżaków zamieszkujących okolice Łowicza nad rzeką Bzurą. Jego znakiem rozpoznawczym są poziome wielokolorowe pasiaki i bogaty haft satynowy, rozwijane przez co najmniej dwa stulecia. Poniżej historia, słownik nazw elementów i praktyczne wskazówki dotyczące zakupu.
Strój księżacki - nazwa i region Księżaków
Łowicki strój ludowy ma drugą, rzadziej używaną nazwę: strój księżacki. Pochodzi ona od Księżaków - polskiej grupy etnograficznej zamieszkującej Księstwo Łowickie, czyli tereny leżące głównie w dolinie rzeki Bzury. Historycznie były to ziemie biskupów gnieźnieńskich, primasów Polski; ich stosunkowo dobra sytuacja materialna pozwalała mieszkańcom na bogatszą kulturę materialną niż w wielu innych regionach. Księżacy już w 1838 roku zostali uwłaszczeni i otrzymali kilkunastohektarowe gospodarstwa - wcześniej niż chłopi na terenach szlacheckich.
Zasięg stroju wyznaczały nie tyle granice administracyjne, ile przynależność parafialna. Strój łowicki nosili mieszkańcy parafii powiatu łowickiego - Złakowa, Kocierzewa, Bednar, Łyszkowic, Domaniewic i kilkunastu innych - oraz parafii południowo-zachodniej części powiatu skierniewickiego. Strój występował też wyspowo poza tymi granicami, gdy Księżacy przenosili się na nowe ziemie.
Dziś strój łowicki jest jednym z nielicznych "żywych" polskich strojów ludowych: wciąż wytwarzają go lokalne krawcowe i hafciarki, a mieszkańcy regionu wkładają go przy okazji uroczystości kościelnych, procesji Bożego Ciała i imprez folklorystycznych.
Historia stroju łowickiego
Łowicz ma niezwykłą historię. Od wieków był siedzibą arcybiskupów gnieźnieńskich i primasów Polski - najważniejszych osób w polskim Kościele, którzy w czasie bezkrólewia pełnili funkcję regentów państwa. Okolice Łowicza były zatem wystawione na kontakt z kulturą elitarną, importowanymi tkaninami i wysokiej jakości rzemiosłem znacznie wcześniej niż inne, bardziej peryferyjne regiony.
Tradycja barwnych wzorów sięga co najmniej XVII wieku, choć jej pełny rozkwit nastąpił w XVIII i XIX stuleciu. Etnograf Oskar Kolberg udokumentował wygląd stroju łowickiego w latach osiemdziesiątych XIX wieku - jego opisy i rysunki pozostają do dziś podstawowym źródłem wiedzy o wyglądzie ówczesnego ubioru. Procesja Bożego Ciała w Łowiczu, słynna z udziału tłumów w tradycyjnych strojach, jest do dziś jednym z najbardziej fotografowanych i filmowanych wydarzeń folklorystycznych w Polsce.
Jak zmieniały się kolory pasiaków przez dwa stulecia
Kolorystyka łowickich pasiaków nie była zawsze taka, jaką znamy dziś. Do połowy XIX wieku w tkaninach dominowała czerwień: szerokie czerwone tło z wąskimi zielonymi paskami. W drugiej połowie XIX wieku zmieniła się proporcja - pojawiły się bogatsze zestawienia kolorów, choć czerwień nadal przeważała.
Przełom przyniósł początek XX wieku: tło pasiaków stało się pomarańczowe, a pasy przybierały różne odcienie zieleni wzbogacane cynobrem, bielą i fioletem. Największa zmiana zaszła jednak w dwudziestoleciu międzywojennym, gdy upowszechniły się barwniki anilinowe. Zaczęły dominować tzw. "zimne" kolory - zielony, fioletowy i szmaragdowy - a wzory stały się bardziej rozbudowane. Łowickie wzornictwo stało się tak modne, że zaczęto je naśladować w innych regionach - to zjawisko określano mianem "mody łowickiej".
Specjaliści odróżniają dwa typy układu pasków w tkaninie: na kiecce (sukni) pasy były ułożone asymetrycznie - takie tkaniny nazywano brążkami; na zapaskach (fartuchach) obowiązywał układ symetryczny. Zróżnicowanie kolorystyki zależało też od parafii - każda miała swoje ulubione zestawienia, choć do dziś zdarzają się spory wśród miłośników tradycji o to, które odcienie są "prawdziwie łowickie".
Elementy stroju damskiego
Kobiecy strój łowicki składa się z bielunki, kiecek z pasiastego wełniaka, zapaski, gorsetu i rozbudowanego nakrycia głowy - to wielowarstwowy, bogaty ansambl, w którym każdy element jest starannie przemyślany.
Bielunka, kiecka i zapaska - trzon ubioru łowiczanki
Bielunka to lniana koszula łowiczanki, noszona jako podstawa stroju. Odznaczała się szerokimi rękawami (zwłaszcza od lat dwudziestych XX wieku), haftowanymi mankietami (rękawkami) i kołnierzem. Rękawki - zdobny element noszonymi zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn - były dziergane z wełny lub szyte z płótna i aksamitu, a następnie haftowane.
Kiecka (zwana też wełniakiem) to suknia z pasiastego samodziału - spódnica z doszytym stanikiem. We wcześniejszych wiekach noszono osobną spódnicę i gorset, z czasem połączono je w jedną część. Sukno tkano własnodziałowo na krosnach domowych.
Zapaska to fartuch - element stroju noszony nad kieckę. Występowała w dwóch wariantach: zapaska do pasa (tkana z brążków) i zapaska naramienna (spotykana szczególnie na południu regionu, z pomarańczowym tłem). Na kiecce układ pasków był asymetryczny (brążki); na zapaskach - symetryczny.
Uzupełnieniem kobiecego stroju był spencerek - kaftan noszony zamiast lub ponad gorsetem - oraz ozdobne rękawki przy mankietach bielunki.
Czepiec i wieniec - nakrycia głowy łowiczanek
Nakrycia głowy były starannie przypisane do stanu cywilnego. Panny nosiły wieniec łowicki - bogaty nagłówny ornament ze sztucznych kwiatów, drucików, korali i bańdurek (małych szklanych bombek dmuchanych). Wieniec przybierał różne formy zależnie od parafii: w jednych miejscach był to wielki bukiet osadzony na czapeczce, w innych - diadem z trzech wysokich kwiatowych rózg lub walec. Z tyłu wieńca opadały długie jedwabne wstążki.
Mężatki nosiły czepiec z białego tiulu z kryzami - bezpośrednio po ślubie do wywodu - a z czasem przeszły na wiązanie chust. Typy chust używanych w regionie: szalinówki (wełniane), jedwabnice (jedwabne) i baranichy (wełna bouclé, fabryczne).
Biżuteria i ozdoby dopełniające strój łowicki
Strój łowicki nie był kompletny bez biżuterii. Kobiety nosiły korale - naturalne czerwone, bursztyny, a dla tych, których nie stać było na kamienie szlachetne - korale z laki zwane kamienioki i szklane korale dmuchane zwane dętkami. Zamożniejsze kobiety zakładały też sztuczne perły i korale z kryształu górskiego. Liczba i jakość koralowych sznurów sygnalizowała pozycję i zamożność - kilka sznurów założonych równocześnie to był wyraźny znak statusu.
Strój męski nie był pod tym względem skromniejszy, jeśli chodzi o nakrycie głowy: kapelusz zdobiono przez owijanie kolorową nicią wełnianą i cienkimi, skręconymi spiralnie drucikami. Na krawędzi główki przypinano też aksamitkę - ozdobną taśmę z haftem koralikowym i cekinami. Starsi mężczyźni zamiast kapelusza nosili czarne czapki barankowe w kształcie ściętego stożka lub walca.
Na wieńcach panien ważną rolę pełniły bańdurki - małe szklane bombki dmuchane, które razem ze sztucznymi kwiatami, drucikami i koralami tworzyły bogaty ornament głowy.
Pasiaki łowickie - kolorystyka i technika tkania
Pasiaki łowickie - poziome wielokolorowe pasy tkaniny wełnianej - są ikoną regionu i odróżniają strój łowicki od pionowych pasków stosowanych w innych strojach ludowych.
Barwne tkaniny były tkane na krosnach domowych z wełny farbowanej za pomocą barwników roślinnych - a od XX wieku anilinowych. Każda gospodyni miała własne wzory i sekrety barwienia, przekazywane z matki na córkę. Wzory pasiaków - czyli sekwencja kolorów i szerokości pasów - były wyznacznikiem tożsamości wiejskiej.
Charakterystyczne dla pasiaków łowickich:
- Paski są poziome (w odróżnieniu od pionowych pasków w strojach innych regionów)
- Kolorystyka intensywna, często kontrastująca: czerwień-zieleń lub żółć-granat
- Na kiecce układ pasków asymetryczny (brążki), na zapaskach - symetryczny
- Każda parafia w okolicach Łowicza miała swoje ulubione zestawienia barwne
Łowicka "moda pasiaczkowa" była tak silna, że w dwudziestoleciu międzywojennym zaczęto ją naśladować w innych regionach Mazowsza i nie tylko. Dziś pasiaki łowickie można znaleźć w galeriach sztuki ludowej, na targach rękodzielniczych i w kolekcjach modowych projektantów inspirowanych folklorem.
Haft łowicki na stroju
Haft łowicki jest jedną z najbardziej cenionych tradycji rękodzielniczych w Polsce. Wykonywany jest ściegiem satynowym (tzw. ścieg dwustronny, płaski) na białym lub barwnym tle.
W XIX wieku stosowano techniki zwane "polskim szyciem" i "ruskim szyciem" - dwa warianty ściegu odmiennego od późniejszego haftu płaskiego. W XX wieku popularność zyskał też haft richelieu - technika łącząca haft z ażurowymi wycięciami w tle.
Charakterystyczne cechy haftu łowickiego:
- Motywy kwiatowe - tulipany, maki, rozety, winogrona
- Kolory intensywne, zestawiane kontrastowo
- Wzory swobodne, organiczne, inspirowane przyrodą
Na stroju haft pojawia się na bielunce (kołnierz, mankiety), fartuchu, czepcu i niekiedy na gorsecie. Fartuch jest zazwyczaj najbardziej rozbudowanym elementem hafciarskim - tu hafciarka pokazywała swoje umiejętności.
Strój męski - elementy i nazwy
Męski strój łowicki - stonowany w porównaniu do kobiecego - składa się ze spodni pasiastych, lejbika (kamizelki), spencerka i kapelusza, z haftem ograniczonym do kołnierzyka i mankietów.
Lejbik, spencerek, kapelusz - elementy stroju męskiego
Strój męski łowicki miał dwa warianty. Pierwszy: biała sukmana (długi płaszcz wełniany) noszona z lejbikiem (kamizelką do bioder, czarną z mosiężnymi guzikami) lub spencerkiem (kaftan identycznego kroju), spodniami w pionowe pasy i kapeluszem. Drugi: czarna kapota (sukmana z odcinaną w talii) z krótkimi kamizelkami.
Spodnie szyto z samodziału w pionowe pasy - w XIX wieku dominowały pasy ciemnoczerwone, z czasem jasność tkanin rosła. Pod lejbikiem kawalerowie nosili przodziki - rodzaj krawata z płótna lub aksamitu z haftem.
Kapelusz filcowy zdobiono kolorową nicią wełnianą, spiralnymi drucikami i aksamitką z haftem koralikowym i cekinami. Starsi mężczyźni preferowali czarne czapki barankowe. Do stroju zakładano buty z cholewami, z czasem zastąpione oficerkami.
Koszula lniana miała haft na kołnierzu i mankietach - skromniejszy niż kobiecy, ale wykonany tak samo starannie ściegiem satynowym.
Łowicki strój ludowy dla dzieci - gdzie kupić i wypożyczyć
Strój łowicki dla dzieci jest dostępny w gotowych kompletach u łowickich krawcowych i przez sklepy internetowe. Strój dziecięcy jest noszony przy okazji uroczystości szkolnych, Komunii Świętej, przeglądów folklorystycznych i procesji Bożego Ciała.
Opcje zakupu:
- Pracownia Stroju Łowickiego w Łowiczu (profil na Facebooku) - stroje szyte na zamówienie lub gotowe
- Sklepy z kostiumami ludowymi online - komplety teatralne i tradycyjne
- Allegro - kostiumy teatralne w cenie od kilkudziesięciu do kilkuset złotych (uwaga na jakość: kostium teatralny to nie strój tradycyjny)
Strój tradycyjny szyty na zamówienie - od kilkuset złotych wzwyż, zależnie od rozbudowania haftu i użytych materiałów.
Komplet dla dziewczynki: spódnica pasiaczkowa + bluzka + zapaska (fartuszek) + wieniec. Komplet dla chłopca: spodnie + koszula + kamizelka (ewentualnie kapelusz).
Wypożyczenie stroju oferują niektóre pracownie w Łowiczu i Muzeum w Łowiczu (przy okazji warsztatów). Więcej o strojach dziecięcych dla różnych regionów znajdziesz w artykule Strój ludowy dla dzieci - gdzie kupić.
Łowicki strój współcześnie
Strój łowicki przeżywa dziś renesans na kilku płaszczyznach:
- Procesja Bożego Ciała w Łowiczu - co roku fotografowana przez dziesiątki reporterów z całego świata, docierająca do milionów odbiorców przez media społecznościowe
- Warsztaty w Muzeum w Łowiczu - regularne wystawy, warsztaty hafciarskie i tkackie dla dzieci i dorosłych
- Muzeum Regionalne im. Władysława St. Reymonta w Lipcach Reymontowskich - kolejne miejsce z eksponatami strojów łowickich z różnych epok
- Moda folk - pasiaki i łowicki haft pojawiają się w kolekcjach polskich projektantów, na torbach, biżuterii i we wnętrzach
Łowicki strój ludowy nie jest muzealnym artefaktem - jest tradycją, która wciąż ewoluuje i przyciąga nowych miłośników. Lokalne krawcowe i hafciarki nadal wytwarzają stroje na zamówienie, a procesja Bożego Ciała pozostaje żywym świadectwem tej tradycji.
Jeśli interesuje Cię szerzej temat stroju regionalnego w Polsce, przeczytaj nasz Przewodnik po polskich strojach ludowych. Blisko spokrewniony geograficznie jest mazowiecki strój ludowy, a do porównania warto zobaczyć też krakowski strój ludowy i kaszubski strój ludowy.
Najczęstsze pytania o strój łowicki
Jak się nazywa łowicki strój ludowy? Łowicki strój ludowy nosi też nazwę stroju księżackiego - od Księżaków, polskiej grupy etnograficznej zamieszkującej Księstwo Łowickie w dolinie rzeki Bzury.
Jaki jest ludowy strój łowicki? Strój łowicki to jeden z najbogatszych polskich strojów regionalnych, rozpoznawalny po poziomych wielokolorowych pasach (pasiakach) i bogatym hafcie satynowym. Strój kobiecy składa się z bielunki, kiecek z wełniaka, zapaski i wieńca; męski - ze spodni, lejbika i kapelusza.
Z czego składa się strój łowicki? Kobiecy strój łowicki: bielunka (koszula), kiecka/wełniak (suknia z pasiastego samodziału), zapaska (fartuch), gorset lub spencerek (kaftan) i nakrycie głowy (wieniec lub czepiec). Męski: koszula, spodnie pasiste, lejbik (kamizelka) lub spencerek, kapelusz filcowy.
Jak wyglądał męski łowicki strój ludowy? Męski strój łowicki był stonowany: spodnie z pasiastego samodziału w pionowe pasy, lejbik (kamizelka) lub spencerek (kaftan) z czarnego sukna, biała lub czarna sukmana i filcowy kapelusz zdobiony aksamitką z haftem koralikowym. Koszula miała haft na kołnierzu i mankietach.
Gdzie kupić strój łowicki? Strój łowicki można kupić u łowickich krawcowych - m.in. w Pracowni Stroju Łowickiego w Łowiczu - w sklepach z kostiumami ludowymi online oraz na Allegro. Gotowe komplety dla dzieci dostępne są od kilkudziesięciu złotych; strój tradycyjny szyty na zamówienie - od kilkuset złotych.
Skąd pochodzi kolorystyka pasiaków łowickich? Barwne pasy wynikały z tradycji lokalnego tkactwa z wełny farbowanej roślinnie - a od XX wieku barwnikami anilinowymi. Każda parafia i rodzina miała własne sekwencje kolorów, które pełniły funkcję identyfikacyjną. Do połowy XIX wieku dominowała czerwień; w XX wieku nastąpiło przejście na "zimne" kolory: zielony, fioletowy, szmaragdowy.
Czy haft łowicki można się nauczyć? Tak - Muzeum w Łowiczu i liczne prywatne pracownie organizują warsztaty hafciarskie. Łowicki haft satynowy nie wymaga wyjątkowych zdolności, ale potrzebuje cierpliwości i precyzji.
Gdzie zobaczyć stroje łowickie? Najlepszą okazją jest procesja Bożego Ciała w Łowiczu (maj/czerwiec). Muzeum w Łowiczu posiada stałą ekspozycję strojów. Muzeum Regionalne im. Władysława St. Reymonta w Lipcach Reymontowskich przechowuje kolejne zbiory. Skansen etnograficzny przy muzeum prezentuje rekonstrukcję życia wiejskiego z eksponowanymi strojami.
Ile kosztuje kompletny strój łowicki? Koszt zależy od jakości tkanin i rozbudowania haftu. Prosty komplet zaczyna się od kilkuset złotych, bogaty strój odświętny z rozbudowanym haftem to wydatek kilku tysięcy złotych.