UNESCO – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury – prowadzi dwie osobne listy dotyczące polskiego dziedzictwa. Pierwsza obejmuje materialne zabytki, jak Stare Miasto w Krakowie czy zamek w Malborku. Druga, Reprezentatywna Lista Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości, to ta, która nas tu interesuje – bo trafiają na nią żywe tradycje: rzemiosła, obrzędy, pieśni i zwyczaje wciąż praktykowane przez ludzi. Polska ma na tej liście sześć wpisów – więcej niż większość krajów Europy Środkowej.
Czym jest lista UNESCO
Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego została przyjęta w 2003 roku i weszła w życie w 2006 roku. Polska ratyfikowała ją w 2011 roku. Konwencja definiuje niematerialne dziedzictwo kulturowe jako praktyki, wyobrażenia, wyrazy, wiedzę i umiejętności – oraz powiązane z nimi narzędzia, przedmioty, artefakty i przestrzenie kulturowe – uznane przez wspólnoty, grupy i jednostki za część ich dziedzictwa kulturowego.
Mówiąc prościej: lista UNESCO dla niematerialnego dziedzictwa to lista żywych tradycji. Wpisuje się na nią nie stare budowle, ale żywych ludzi, którzy noszą w sobie wiedzę i umiejętności przekazywane przez pokolenia. Szopkarz krakowski, koronkarka z Bobowej, bartnik z Puszczy Białowieskiej – to właśnie oni są „nośnikami" niematerialnego dziedzictwa.
Na listę wpisuje się tradycje spełniające określone kryteria: muszą być żywe, muszą być praktykowane przez konkretną wspólnotę i muszą być przez tę wspólnotę uznane za własne dziedzictwo. Samo zgłoszenie do UNESCO to długotrwały proces: dokumentacja, ocena ekspercka, głosowanie Komitetu.
| Wpis UNESCO | Rok | Charakter |
|---|---|---|
| Szopki krakowskie | 2018 | Wyłącznie polski |
| Koronka klockowa z Bobowej | 2022 | Wyłącznie polska |
| Kultura bartnicza | 2020 | Wielonarodowy (Polska + Białoruś) |
| Sokolnictwo | 2016 | Wielonarodowy (25 krajów) |
| Śpiew wielogłosowy Kurpiowszczyzny | — | Wyłącznie polski |
Szopki krakowskie
Tradycja tworzenia szopek krakowskich została wpisana na Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO w 2018 roku. To pierwszy polski wpis, który dotyczy wyłącznie polskiej tradycji (inne są wpisami wielonarodowymi).
Szopki krakowskie to unikalny typ szopki bożonarodzeniowej, w której scena narodzenia Chrystusa umieszczona jest na tle architektonicznego modelu Krakowa – z wieżami kościoła Mariackiego, Wawelem lub Sukiennicami. Tradycja sięga XIX wieku, gdy krakowscy rzemieślnicy zaczęli tworzyć szopki jako zimowy zarobek.
Wpis UNESCO odzwierciedla żywotność tej tradycji: coroczny konkurs szopek, organizowany od 1937 roku, nadal przyciąga dziesiątki twórców, a szopkarstwo jest rzemiosłem przekazywanym w rodzinach z pokolenia na pokolenie. Wpis na listę znacząco zwiększył zainteresowanie tradycją, zarówno w Polsce, jak i za granicą.
Koronka klockowa
Koronkarstwo klockowe z Bobowej w Małopolsce zostało wpisane na listę UNESCO w 2022 roku. To rzemiosło, w którym koronkę tworzy się przez splatanie nici zawieszonych na klockach (mały drewniany walec), układanych na specjalnej poduszce.
Bobowska koronka klockowa ma historię sięgającą XVIII wieku. Kobiety z Bobowej i okolicznych wsi nauczyły się tej techniki od zakonnic i przez pokolenia doskonaliły ją, tworząc wzory typowe dla Małopolski. Koronki z Bobowej zdobiły stroje ludowe, bieliznę i ołtarze kościelne.
Dziś koronkarstwo klockowe to rzemiosło zagrożone zanikiem – młode kobiety rzadko uczą się tej żmudnej techniki. Wpis na listę UNESCO ma mobilizować do ochrony tej tradycji poprzez szkolenia, warsztaty i dokumentację. Koronkarki z Bobowej są rozpoznawanymi mistrzyniami rzemiosła i uczestniczą w wystawach i pokazach na całym świecie.
Kultura bartnicza
Bartnictwo – tradycyjne, leśne pszczelarstwo polegające na hodowli pszczół w dziuplach specjalnie wydrążonych w żywych drzewach – zostało wpisane na listę UNESCO w 2020 roku jako element wielonarodowy, zgłoszony przez Polskę i Białoruś.
Polska bartnicza tradycja wiąże się przede wszystkim z Puszczą Kurpiowską (Puszczą Zieloną i Białą) oraz terenami Mazowsza. Bartnik wydrążał barcie (specjalne otwory) w drzewach iglastych, dbał o roje przez cały rok i zbierał miód. Rzemiosło to jest wyjątkowo trudne i wymagało lat nauki.
Bartnictwo było w Polsce tak ważne, że prawo bartnicze – osobny system prawny regulujący własność barci i pszczół – funkcjonowało od XIII do XVIII wieku. Bartnik był osobą wyróżnioną w hierarchii wiejskiej: jego barcie były jego własnością, niezależnie od własnościowych stosunków ziemi.
Dziś bartnictwo jest rzemiosłem uprawianym przez nielicznych entuzjastów i grupy rekonstrukcyjne. Najsilniejsze centrum bartnicze to Krusznik w woj. podlaskim, gdzie działa Muzeum Pszczelarstwa i stowarzyszenie bartników. Wpis UNESCO nadał tej ginącej tradycji globalną widoczność.
Sokolnictwo
Sokolnictwo – sztuka polowania z udziałem wytresowanych ptaków drapieżnych (sokołów, jastrzębi, orłów) – jest jednym z najstarszych rzemiosł świata. Polska jest jednym z 25 krajów, które w 2016 roku wspólnie wpisały sokolnictwo na listę UNESCO niematerialnego dziedzictwa.
W Polsce sokolnictwo ma udokumentowaną historię sięgającą XIII wieku. Polowali z sokołami królowie i szlachta – Bolesław Chrobry, Kazimierz Wielki, Zygmunt III Waza – a sokolnicy byli cenionymi ludźmi na królewskim dworze. Sokoły były symbolem statusu i prestiżu.
Dziś sokolnictwo w Polsce pielęgnuje kilkadziesiąt kół sokolniczych i kilkuset aktywnych sokolników. Polski Związek Sokolniczy działa aktywnie i uczestniczy w wymianie doświadczeń z innymi krajami. Sokolnicy pokazują swoje ptaki na piknikach rycerskich i festiwalach historycznych, przybliżając tę tradycję szerszej publiczności.
Inne polskie wpisy
Polska ma na liście UNESCO więcej wpisów, uzyskanych w różnych kategoriach.
Śpiew wielogłosowy regionu Kurpiowszczyzny – tradycja wielogłosowego śpiewu tradycyjnego z regionu Kurpiów (Mazowsze Wschodnie) – jest jednym z najbardziej archaicznych polskich dóbr kultury muzycznej. Kurpiowskie pieśni wielogłosowe wyróżniają się skomplikowaną strukturą harmoniczną i archaicznym systemem tonalnym, który zachował się tu dłużej niż gdzie indziej.
Sokolnictwo wielonarodowe – jak wspomniano – to wpis obejmujący Polskę i 24 inne kraje.
Warto też wspomnieć o wpisach, w których Polska uczestniczy jako jeden z signatariuszy – np. Festiwalu Sokolnickim czy kulturze śpiewu ludowego środkowej Europy.
Jak wpisuje się na listę
Droga tradycji na listę UNESCO jest długa i wieloetapowa. Zaczyna się od identyfikacji: dana wspólnota lub organizacja musi uznać określoną tradycję za swoje dziedzictwo i zainicjować wniosek.
Następnie państwo przygotowuje dokumentację: opis tradycji, historię, aktualnych nosicieli dziedzictwa, stan zachowania, zagrożenia i plany ochrony. W Polsce koordynacją wpisów zajmuje się Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Wniosek trafia do Komitetu UNESCO, który zbiera się co roku i decyduje o nowych wpisach. Oceniana jest przede wszystkim żywotność tradycji i zaangażowanie wspólnoty, która ją praktykuje. Sam wniosek może trwać kilka lat.
Wpis na listę UNESCO nie oznacza „zamrożenia" tradycji w muzealnej gablocie. Przeciwnie – ma być impulsem do dalszego przekazywania jej kolejnym pokoleniom, tworzenia programów edukacyjnych, dokumentowania i promowania. Wiele polskich tradycji po wpisie na listę UNESCO ożyło w nowej formie: wzrosło zainteresowanie warsztatami, szkołami rzemiosł i lokalną turystyką.
Podsumowanie
Sześć polskich wpisów na listę UNESCO niematerialnego dziedzictwa to dopiero początek. Polska złożność kulturowa – regionalne tradycje kulinarne, muzyka ludowa, rzemiosła, obrzędy – dostarcza jeszcze wielu kandydatów. Każdy wpis to uznanie: dla twórców i rzemieślników, dla wspólnot pielęgnujących tradycję i dla kultury, która przetrwała wieki. Lista UNESCO to nie tylko prestiż – to zobowiązanie, by tego dziedzictwa nie utracić.