Nim pierwsze szklane bombki dotarły do polskich domów z Niemiec w XIX wieku, polskie choinki i izby świąteczne zdobiły zupełnie inne ozdoby. Słomiane pająki zwisające z sufitu, aniołki wycięte z bibuły, łańcuchy ze słomy i grochu, kolorowe serwetki z opłatka – to był świąteczny wystrój polskiej wsi przez wieki. Część z tych technik przetrwała do dziś, inne czeka na odkrycie. Wszystkie łączy jedno: materiał z natury i ręka człowieka.
Historia ozdób choinkowych w Polsce
Tradycja ubierania choinki jest w Polsce stosunkowo młoda – sięga początku XIX wieku, kiedy zwyczaj ten dotarł do polskich domów z Niemiec przez dwory szlacheckie i środowiska mieszczańskie. Wcześniej zamiast choinki zawieszano pod sufitem podłaźniczkę: duży pęk zielonych gałązek jodły lub świerku, przyozdobiony jabłkami, orzechami, suszonymi owocami i kolorowymi wstążkami.
Podłaźniczka (lub sad, jutrznia) miała symbolizować Drzewo Życia z Raju. Zielona gałąź, która nie traci igieł zimą, była znakiem wiecznego życia i wiosny, która powróci. Kiedy choinka stopniowo wyparła podłaźniczkę w ciągu XIX i XX wieku, ozdoby przeniesiono z jednej tradycji do drugiej.
Pierwsze szklane bombki trafiły do Polski z niemieckiego Lauschy w połowie XIX wieku. Polskie rzemieślnicze ośrodki szybko zaczęły wytwarzać własne – szczególnie słynne stały się bombki ręcznie dmuchane i malowane z Krakowa i regionów ościennych. Dziś polskie bombki rękodzielnicze trafiają na rynki całego świata jako pamiątki i kolekcjonerskie ozdoby.
Ozdoby ze słomy i bibuły
Słoma to materiał, który przez wieki był w polskiej wsi wszechobecny – i naturalnie stał się surowcem do ozdób świątecznych. Słomiane ozdoby choinkowe to jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów polskiej sztuki ludowej.
Słomiane aniołki i gwiazdki to stosunkowo proste ozdoby: słomki krojone na odcinki i łączone nitką lub drutem w gwiazdki, koła, krzyże i sylwetki postaci. Efekt jest szlachetny i naturalny – złoto słomy świetnie współgra z ciemnozielonymi igłami jodły.
Słomiany pająk (zwany też pajęczyną, jutrznikiem lub diamentem) to bardziej złożona ozdoba, tradycyjnie zawieszana nad stołem wigilijnym. Pająk budowano z wielu słomek splecionych w trójwymiarową strukturę – kulę, wielościan lub gwiazdę. Wymagał cierpliwości i wprawy, ale efekt był spektakularny: obracający się w ciepłym powietrzu pająk rzucał na ściany piękne cienie.
Bibułkowe ozdoby to drugi wielki nurt polskiego rękodzieła świątecznego. Wycinane kwiaty, gwiazdki, aniołki i łańcuchy z bibuły zdobiły choinki i okna polskich domów przez cały wiek XX. Bibuła jest tania, kolorowa i łatwa w obróbce – stąd jej popularność w dekoracjach dla dzieci i podczas warsztatów.
Ozdoby z opłatka
Opłatek świąteczny w Polsce to nie tylko element wigilijnego rytuału łamania się chlebem. Przez wieki robiono z opłatka ozdoby choinkowe i świąteczne. Technika ozdabiania opłatkiem to rękodzieło szczególnie charakterystyczne dla regionów wschodniej i środkowej Polski.
Ozdoby z opłatka robi się przez delikatne zginanie i sklejanie cienkich arkuszy. Z opłatka wykrawa się wzory – gwiazdy, krzyże, kwiaty, sylwetki aniołków – i skleja w przestrzenne formy. Wilgotny opłatek jest elastyczny i łatwy w formowaniu; po wyschnięciu twardnieje i trzyma kształt.
Tradycyjne ozdoby opłatkowe mają kremowo-biały kolor, który ładnie kontrastuje z zieloną choinką. Niekiedy zabarwiano je barwnikami spożywczymi na żółty, różowy lub błękitny. Technika ta jest dziś coraz rzadziej spotykana – dlatego warsztaty z robieniem ozdób z opłatka budzą rosnące zainteresowanie.
Folkowe bombki
Polskie folkowe bombki ręcznie robione to kategoria, która łączy tradycję z współczesnym rzemiosłem artystycznym. Najbardziej znane wytwarzane są w regionach małopolskim, podkarpackim i na Dolnym Śląsku.
Bombki dmuchane ze szkła i ręcznie malowane to wielopokoleniowa tradycja. Na kulistą lub fantazyjną formę szklaną nanosi się farbą wzory wywodzące się z tradycji regionalnej – kwiaty, ptaki, wzory geometryczne, sylwetki postaci. Każda bombka jest unikatem.
Bombki gliniane wykonywane przez ceramików to nowszy nurt, ale zakorzeniony w formach tradycyjnych. Okrągła, prosta forma w naturalnym kolorze gliny lub pomalowana w ludowe wzory – to ozdoba, która pasuje do wystroju folkowego, rustykalnego i nowoczesnego jednocześnie.
Bombki z naturalnych materiałów – drewna, łupin orzechów, szyszek i żołędzi – to najprostsza i najdostępniejsza technika. Szyszka ozdobiona brokatem i zawiązana na wstążce jest nie gorsza niż szklana bombka za 30 złotych – i zdecydowanie bardziej ekologiczna.
Tradycyjna gwiazdka betlejemska
Gwiazda na wierzchołku choinki to jeden z najstarszych symboli bożonarodzeniowych. Reprezentuje Gwiazdę Betlejemską, która według Ewangelii prowadziła Trzech Króli do stajenki. W polskiej tradycji szczyt choinki zdobi albo gwiazda, albo anioł.
Tradycyjna gwiazda betlejemska robiona ręcznie może mieć kilka form. Gwiazda słomiana – pleciona ze słomek w sześcio- lub ośmioramienną formę – to technika znana w Polsce od wieków. Gwiazda z drutu florystycznego obleczonego wełnianą nitką to wersja bardziej miękka i ciepła wizualnie.
Gwiazda z bibuły w stylu łowickim to płaska, wielowarstwowa ozdoba o intensywnych kolorach. Kilka warstw różnokolorowej bibuły skleja się razem, wycina wzór gwiazdy i rozdziela warstwy – efekt jest puszysty i trójwymiarowy.
DIY – jak zrobić tradycyjne ozdoby
Kilka prostych projektów na świąteczne rękodzieło:
Słomiany aniołek: potrzebujesz pęczka naturalnej słomy, nitki i nożyczek. Złóż słomę na pół, zwiąż w połowie (to będzie głowa), podziel na trzy części: dwie boczne (ramiona) i środkową (tułów). Każdą część zwiąż i przytnij do pożądanej długości. Gotowy aniołek w 10 minut.
Pająk ze słomy: najtrudniejszy projekt, ale efektowny. Potrzebujesz długich słomek i mocnej nitki. Połącz trzy pary słomek w gwiazdę sześcioramienną, a potem owijaj nitką po spirali, łącząc kolejne warstwy. Szczegółowe tutoriale znajdziesz w bibliotekach regionalnych domów kultury.
Gwiazdka z kartonu i folii: wytnij z kartonu gwiazdę, pokryj folią aluminiową, zdób wycinankami z bibuły. Prosta, efektowna, do zrobienia z dziećmi.
Łańcuch z papieru: złóż kolorowy papier w paseczki 2x10 cm, sklejaj w kółka łącząc ze sobą. Tradycja sięga XIX wieku i nigdy nie wychodzi z mody.
Podsumowanie
Tradycyjne polskie ozdoby bożonarodzeniowe mają tę przewagę nad dekoracjami ze sklepu, że są naładowane znaczeniem. Słomiana gwiazdka zrobiona babciną techniką, bombka pomalowana przez córkę, pająk z opłatka wiszący nad stołem – każda z tych ozdób jest małą historią i małym świadectwem kultury. Coraz więcej polskich rodzin wraca do tego podejścia: nie szuka się tu perfekcji, szuka się obecności i tradycji przekazanej przez ręce.