6 stycznia – Święto Trzech Króli – przez długie lata było w Polsce dniem prawie zapomnianym. Wykreślone z kalendarza świąt państwowych w 1960 roku przez komunistyczne władze, powróciło na oficjalną listę wolnych dni dopiero w 2011 roku. Dziś jest jednym z najżywiej obchodzonych świąt w Polsce – w dużej mierze dzięki Orszakowi Trzech Króli, który w krótkim czasie stał się masowym, radosnym świętem całych rodzin.
Historia święta
Epifania (z greckiego epiphaneia – objawienie) to jedno z najstarszych świąt chrześcijańskiego kalendarza. Obchodzono je na Wschodzie wcześniej niż Boże Narodzenie. Zachodni Kościół przejął datę 6 stycznia jako wspomnienie przybycia Trzech Magów – Mędrców ze Wschodu – do stajenki betlejemskiej.
W Polsce święto to znane jest przede wszystkim jako Trzech Króli (choć w Ewangelii Mateusza magowie nie są nazwani królami, ani nie podano ich liczby – tradycja o trzech królach ukształtowała się z interpretacji trzech darów: złota, mirry i kadzidła). Datą 6 stycznia kończyły się dwanaście dni świąt Bożego Narodzenia, a kolędnicy, którzy od Wigilii chodzili po domach, dokonywali ostatnich wizyt.
W dawnej Polsce dzień Trzech Króli był ważną datą w kalendarzu kościelnym i ludowym. Podczas Mszy poświęcano kredę, wodę i złoto (lub złote monety), które potem służyły do poświęcenia domów. W kościołach wystawiano szopki w całej okazałości – wierni przez te dwanaście dni mogli je podziwiać, zanim zostały sprzątnięte.
Orszak Trzech Króli
Trzech Króli wrócił do polskiej przestrzeni publicznej z wielką mocą. Pierwsza procesja Orszaku Trzech Króli odbyła się w Warszawie w 2009 roku z inicjatywy środowisk katolickich. Pomysł był prosty: ulicami miasta przechodzi kolorowy korowód z pochodniami, gwiazdą i uczestnikami przebranymi za Trzech Króli i ich świty – Balahasara, Kacpra i Melchiora.
Pomysł chwycił natychmiast. W 2010 roku Orszak organizowano w kilku miastach, w kolejnych latach – w kilkudziesięciu, a dziś – w kilkuset miejscowościach w całej Polsce. Szacuje się, że w ostatnich latach Orszak Trzech Króli przyciąga łącznie ponad milion uczestników. To jedno z największych masowych wydarzeń patriotyczno-religijnych w Polsce.
Orszak to nie tylko procesja – to spektakl uliczny. Uczestnicy ubierają się w kostiumy: szaty wschodnie, stroje biblijne, anielskie skrzydła, stroje wielbłądów i słoni. Niesie się wielką gwiazdę, pochodnie i transparenty. Śpiewa się kolędy i pieśni epifanijne. Dzieci traktują Orszak jak zabawę karnawałową – i słusznie.
Kolędnicy
Noc z 5 na 6 stycznia to ostatnia noc kolędowania. Grupy kolędników z gwiazdą odwiedzają domy, śpiewają kolędy, a w zamian otrzymują datki. W polskiej tradycji do Trzech Króli kolędować mogą wszyscy – po tym terminie kolędowanie uważano za niestosowne.
Kolędnicy z gwiazdą to grupy zorganizowane, prowadzone przez „gwiazdę" – wieloramienną, obracającą się gwiazdę na długim kiju, symbolizującą Gwiazdę Betlejemską. Za nią idą chłopcy przebrani za Trzech Króli (z koronami i insygniami), Heroda (złego króla), anioła i diabła.
Misterium herodowe – krótka scenka dramatyczna odgrywana przez kolędników – to najstarsza forma polskiego teatru ulicznego. Herod rozkazuje zabić niemowlęta (ze strachu przed proroctwem), anioł ostrzega Józefa i Marię, czart zabiera Heroda do piekła. Scenka jest prosta, ale pełna dramatyzmu i nierzadko humoru.
Kreda K+M+B
Jednym z najbardziej charakterystycznych zwyczajów Trzech Króli jest poświęcanie kredą drzwi domów. Po mszy lub przy okazji kolędowania proboszcza (w Polsce tradycja wizytacji duszpasterskich, znana jako „kolęda", odbywa się właśnie w tym czasie) na притолоce drzwi kreśli się napis:
20 + K + M + B + 26
Litery K, M i B to inicjały łacińskiej formuły Christus Mansionem Benedicat (Chrystus niechaj pobłogosławi ten dom) – lub tradycyjnie imion Trzech Króli: Kacper, Melchior, Baltazar. Cyfry oznaczają rok. Krzyżyki między literami symbolizują krzyż.
Napis wykonany kredą pozostaje nad drzwiami przez cały rok – do następnego Święta Trzech Króli. W polskich miastach i wsiach niemal każdy dom miał ten napis. W ostatnich dekadach tradycja ta przeżywa renesans: coraz więcej rodzin świadomie wraca do tego zwyczaju.
Poświęcenie domów
W okolicach Trzech Króli, w czasie tak zwanej kolędy duszpasterskiej, proboszcz odwiedza domy parafian. To praktyka znana w Polsce od wieków: ksiądz błogosławi dom, kropi wodą święconą, rozmawia z domownikami i zaznacza poświęcenie domu kredą na drzwiach.
Kolęda duszpasterska – choć jest to czasem formalny rytuał, który w wielkich miastach traci znaczenie – w wielu wsiach i małych miastach nadal jest traktowana poważnie. Rodzina przygotowuje stół z krzyżem, świecą i święconą wodą, ksiądz modli się za każdego z domowników.
Tradycje regionalne
W różnych częściach Polski Trzech Króli obchodzone jest z lokalnymi akcentami.
Na Śląsku tradycja tzw. gwiezdkarzy – chłopców chodzących z gwiazdą – jest bardzo żywa i głęboko zinstytucjonalizowana w parafiach. Gwiezdkarze zbierają datki dla potrzebujących.
W Małopolsce Trzech Króli to jeszcze jedna okazja do wystawienia szopek krakowskich – ostatni dzień, kiedy szopka jest eksponowana przed rozebraniem.
Na Mazowszu popularne były tzw. cary lub carowie – przebierańcy odgrywający scenki z Heroda, bardzo podobne do misterium herodowego, ale z silniejszym akcentem komediowym.
FAQ
Skąd pochodzi tradycja Orszaku Trzech Króli w Polsce? Orszak Trzech Króli w Polsce to inicjatywa stosunkowo nowa – pierwsza procesja odbyła się w 2009 roku w Warszawie. Jednak nawiązuje do znacznie starszej tradycji europejskich procesji epifanijnych, znanych w Hiszpanii, Włoszech i Niemczech od średniowiecza.
Co znaczą litery K+M+B nad drzwiami? Litery K, M, B oznaczają łacińskie Christus Mansionem Benedicat (Chrystus niechaj pobłogosławi ten dom) lub imiona Trzech Króli: Kacper, Melchior, Baltazar. Napis kredą nad drzwiami jest symbolem ochrony i błogosławieństwa dla całego domu.
Kiedy kończy się czas kolędowania? Tradycyjnie kolędowanie trwa od dnia Bożego Narodzenia (25 grudnia) do Trzech Króli (6 stycznia). Po tym terminie kolędowanie było uważane za niestosowne.