Polska ma bogactwo tradycji ceramicznych, które jest mało znane za granicą, a nawet w samym kraju. Bolesławiec słynie na całym świecie ze swojej kamionki, ale Włocławek, Ćmielów, Chodzież i dziesiątki mniejszych ośrodków garncarskich tworzą mapę, która jest jedną z najciekawszych tras kulturowych w Polsce. Szlak ceramiki to podróż przez historię rzemiosła, technologię i regionalną tożsamość.
Bolesławiec
Bolesławiec (niem. Bunzlau) to ceramiczna stolica Polski. Kamionka bolesławiecka – naczynia i wyroby dekoracyjne z charakterystycznym wzorem w niebieskie i białe groszki – jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich produktów rzemieślniczych na świecie.
Historia ceramiki w Bolesławcu sięga co najmniej XVI wieku. Miasto leży na złożach glinki ogniotrwałej, co od początku sprzyjało garncarству. W XVIII i XIX wieku produkcja nabierała charakteru manufakturowego, a wyroby z Bunzlau trafiały na rynki całej Europy.
Po II wojnie światowej Bolesławiec stał się polskim miastem i nowi mieszkańcy przejęli garncarską tradycję. Obecny styl dekoracyjny – kobaltowe groszki na kremowym tle – ukształtował się w drugiej połowie XX wieku i stał się marką globalną. Ceramika bolesławiecka eksportowana jest do USA, Niemiec, Japonii i kilkudziesięciu innych krajów.
W Bolesławcu działa kilkanaście zakładów ceramicznych, od dużych fabryk po małe warsztaty artystyczne. Muzeum Ceramiki posiada kolekcję dokumentującą produkcję od XVII wieku do dziś. Każdego roku w sierpniu odbywa się Święto Ceramiki – jeden z największych jarmarków ceramicznych w Europie.
Włocławek – fajans
Włocławek był przez ponad sto lat jednym z ważniejszych centrów fajansowych w Polsce. Fajans włocławski – charakteryzujący się malowanym ornamentem kwiatowym na białym tle – zdobił stołówki i kuchnie w całym kraju przez większość XX wieku.
Fabryka Fajansu we Włocławku działała od 1873 roku. Wyroby produkowano masowo, ale z zachowaniem ręcznego malowania. Charakterystyczna niebieska lub wielobarwna dekoracja floralna – tulipany, maki, zwoje liści – stała się wizytówką polskiej kuchni środkowej klasy.
Fabryka we Włocławku przechodziła różne koleje losu w XX wieku – nacjonalizacja, transformacja ustrojowa, problemy ekonomiczne. Dziś ceramika włocławska jest produkowana w ograniczonym zakresie, ale wyroby ze starszych dekad są cenionymi przedmiotami kolekcjonerskimi.
W Włocławku warto odwiedzić Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej, które posiada kolekcję fajansów miejscowych i dokumentację historii fabryki. Miasto leży nad Wisłą, ma ładne stare miasto i jest dobrym punktem wypadowym na Kujawy.
Ćmielów
Ćmielów to miasteczko w Górach Świętokrzyskich, znane z najstarszej polskiej wytwórni porcelany. Zakłady Porcelany “Ćmielów” – dziś Polskie Fabryki Porcelany “Ćmielów” i “Chodzież” SA – mają historię sięgającą końca XVIII wieku i są najstarszymi zakładami porcelanowymi w Polsce i jedną z najstarszych aktywnych wytwórni w Europie.
Porcelana z Ćmielowa wyróżnia się elegancją i subtelnością wykonania. Serwisy obiadowe, kawa i herbaciane, figurki i przedmioty dekoracyjne w stylu klasycznym i modernistycznym – wyroby z Ćmielowa były synonimem polskiej porcelany stołowej przez dziesiątki lat.
Muzeum Porcelany w Ćmielowie, działające przy zakładach, prezentuje historię produkcji i kolekcję wyrobów od XVIII wieku do dziś. Warto zobaczyć figurki zaprojektowane przez wybitnych polskich artystów, które Ćmielów produkował w PRL-u.
Ćmielów leży niedaleko Opatowa i Sandomierza – obie miejscowości są atrakcjami historycznymi. Pobyt w regionie można połączyć ze zwiedzaniem Wzgórz Opatowskich, Zamku w Sandomierzu i opactwa w Koprzywnicy.
Chodzież
Chodzież to miasto w Wielkopolsce, gdzie od ponad stu lat produkowana jest porcelana. Fabryka Porcelany w Chodzieży – jedna z większych w Polsce – działa do dziś, a jej wyroby są eksportowane do kilkudziesięciu krajów.
Historia fabryki sięga 1855 roku, kiedy niemieccy przedsiębiorcy założyli wytwórnię w okolicach Chodzieży. Po II wojnie światowej zakłady znacjonalizowano i rozbudowano. Produkowano tu serwisy, zastawę stołową i figurki.
Polskie Fabryki Porcelany “Ćmielów” i “Chodzież” działają dziś jako jedna spółka. Tradycja chodzieskiej porcelany jest kultywowana, choć zakres produkcji zmieniał się przez lata. Warto odwiedzić sklep fabryczny przy zakładach, gdzie można nabyć wyroby bezpośrednio od producenta.
Chodzież leży nad Jeziorem Chodzieskim, w pięknej okolicy Pojezierza Wielkopolskiego. Pobyt można połączyć z wypoczynkiem nad wodą i zwiedzaniem okolicznych miejscowości – Czarnkowa, Piły i Wągrowca.
Ceramika wiejska
Obok dużych zakładów, Polska ma silną tradycję ceramiki wiejskiej i rzemieślniczej, która do dziś żyje w kilkudziesięciu ośrodkach.
Garncarstwo w Medyni Głogowskiej na Podkarpaciu to jeden z najlepiej zachowanych ośrodków tradycyjnej ceramiki ludowej. Prace wykonywane są w technikach niemal niezmiennych od pokoleń – toczenie na kole, szkliwienie ołowianymi glazurami, wypalanie w piecach komorowych.
Ceramika z Łopusznej (Podhale) to naczynia zdobione ornamentami góralskimi – fale, spirale, wzory kwiatowe. Producenci z okolic Nowego Targu i Łopusznej wytwarzają naczynia ceramiczne w małych seriach.
Garncarstwo w Nowym Wiśniczu i okolicach (Małopolska Wschodnia) to tradycja jeszcze żywa, choć coraz trudniej o twórców. Wiśnickie garnki i dzbany zdobione są prostym ornamentem rolowanym.
Ceramika z Opoczna – region opoczyński był ośrodkiem ceramiki zdobionej charakterystycznym ornamentem kwiatowym w barwach czerwonej i czarnej. Opoczno do dziś jest znane z płytek ceramicznych.
Mapa szlaku ceramicznego
Szlak ceramiki w Polsce nie jest oficjalną trasą turystyczną z tabliczkami i mapami. Jest to raczej sieć miejsc połączonych tematem wytwórstwa ceramicznego.
Północna część szlaku obejmuje Włocławek nad Wisłą i Chodzież w Wielkopolsce. Środkowa – Ćmielów w Górach Świętokrzyskich. Zachodnia – Bolesławiec na Dolnym Śląsku. W każdym z tych miejsc centrum jest fabryka lub muzeum ceramiki.
Uzupełnieniem szlaku są mniejsze ośrodki ceramiki wiejskiej – Medynia Głogowska, Łopuszna, Nowy Wiśnicz – dostępne z Rzeszowa, Zakopanego i Krakowa.
Jadąc trasą Bolesławiec – Opole – Kielce (Ćmielów – Wąchock) – Kielce – Sandomierz – Rzeszów (Medynia Głogowska), można w ciągu 3–4 dni zobaczyć najważniejsze ośrodki ceramiczne Polski południa i zachodu.
Podczas podróży warto odwiedzać sklepy garncarskie i warsztaty w miejscowościach po drodze. Jarmarki ceramiczne – Bolesławiec w sierpniu, Sandomierz i Kielce latem – to punkty uzupełniające trasę.
Podsumowanie
Szlak ceramiki w Polsce to podróż przez historię rzemiosła, które w wielu regionach trwa bez przerwy od kilkuset lat. Bolesławiec, Włocławek, Ćmielów, Chodzież – każde z tych miejsc ma własną historię, własny styl i własne powody, dla których warto tu przyjechać. Ceramika jest dobrem codziennym – każdy użytkowy talerz czy kubek z polskiej fabryki to fragment żywej tradycji, którą warto znać.