Cystersi przybyli do Polski w XII wieku i pozostawili po sobie dziedzictwo architektury, które do dziś stanowi jedne z najważniejszych zabytków w kraju. Szlak cysterski prowadzi przez opactwa w Jędrzejowie, Wąchocku, Sulejowie, Koprzywnicy, Mogile i kilkudziesięciu innych miejscach. To podróż przez romańskie i gotyckie budowle wzniesione przez mnichów, którzy wierzyli, że doskonałość architektury jest wyrazem chwały Bożej.
Historia cystersów w Polsce
Zakon cystersów został założony w 1098 roku w Cîteaux we Francji jako reforma zakonu benedyktyńskiego. Cystersi powrócili do surowości reguły świętego Benedykta - pracy fizycznej, ubóstwa, milczenia, modlitwy. Bernard z Clairvaux, który wstąpił do zakonu ok. 1112 roku z trzydziestoma towarzyszami, nadał cystersom ogromny impet ekspansji.
Do Polski cystersi dotarli w połowie XII wieku. Pierwsze opactwo - Jędrzejów - zostało założone około 1140 roku z filii opactwa Morimond w Burgundii. Kolejne klasztory powstawały w szybkim tempie: Łekno (1143), Lądek (1175), Sulejów (1176), Wąchock (1179), Koprzywnica (1185), Mogiła (1222), Henryków (1227), Lubiąż (1175).
Cystersi wybierali do lokalizacji klasztorów doliny rzeczne, z dala od miast - zgodnie z zasadą, że klasztor ma stać "z dala od siedzib ludzkich". Jednocześnie prowadzili intensywną działalność gospodarczą - osuszali bagna, karczowali lasy, zakładali stawy, uruchamiali kuźnie i młyny. Byli siłą cywilizacyjną średniowiecznej Europy.
Najpiękniejsze opactwa
Opactwo w Wąchocku to jedno z najcenniejszych zabytków architektury romańskiej w Polsce. Klasztor założony w 1179 roku zachował w niemal nienaruszonym stanie budynki z przełomu XII i XIII wieku. Sala kapitularna i krużganki to arcydzieła wczesnogotyckiego budownictwa. Opactwo w Wąchocku leży niedaleko Starachowic w Górach Świętokrzyskich - region jest atrakcyjny turystycznie, a klasztor jest łatwo dostępny.
Opactwo Mogiła w Krakowie założone w 1222 roku przez biskupa Iwona Odrowąża było największym kościołem w średniowiecznej Polsce po Wawelu. Zespół klasztorny obejmuje gotycki kościół Wniebowzięcia NMP, renesansowy pałac opata i ceglane zabudowania klasztorne z wewnętrznym dziedzińcem. Mogiła leży dziś w Nowej Hucie - dzielnicy Krakowa zbudowanej w PRL, co tworzy niezwykły kontrast historyczny.
Opactwo w Sulejowie - klasztor i kościół zbudowane w stylu romańskim i przejściowym romańsko-gotyckim - to jedno z najlepiej zachowanych polskich opactw cysterskich. Sulejów nad Pilicą jest miejscem spokojnym, mało tłumnym i łatwo dostępnym dla turystów.
Opactwo w Jędrzejowie - najstarszy klasztor cysterski w Polsce - dziś łączy funkcję klasztoru czynnego z muzeum. Słynne Muzeum im. Przypkowskich z kolekcją zegarów słonecznych mieści się w zabudowaniach klasztornych. Jędrzejów leży na Szlaku Cysterskim Województwa Świętokrzyskiego.
Opactwo w Henrykowie (woj. dolnośląskie) to wyjątkowe miejsce z kilku powodów. Tu, w XIII-wiecznej "Księdze Henrykowskiej", pojawia się pierwsze zdanie zapisane w języku polskim: "Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj" (Daj, a ja pobiegnę, a ty odpocznij). Zabytek jest przechowywany we Wrocławiu, ale kościół i klasztor w Henrykowie są czynne i godne zwiedzania.
Opactwo Lubiąż to jeden z największych kompleksów klasztornych w Europie. Zbudowany w stylu barokowym po wcześniejszym klasztorze cysterskim z XII wieku, imponuje rozmiarami - ma 223 pokoje. Po II wojnie światowej podupadł i przez lata służył różnym celom. Dziś jest sukcesywnie odrestaurowywany przez fundację.
Architektura cysterska
Cystersi mieli bardzo konkretną wizję tego, jak powinna wyglądać ich architektura. Bernard z Clairvaux sprzeciwiał się ozdobom w kościołach - malowidłom, rzeźbom, witrażom, kolorowym kamieniom. Kościoły cysterskie miały być surowe, jasne, skupione na duchowości, nie na pięknie wizualnym.
W praktyce cysterska architektura jest jednym z najpiękniejszych nurtów w historii budowlanej. Surowa kamiennica z precyzyjnie ciętymi profilami, grube mury z wysokimi oknami, sklepienia żebrowe o nieskomplikowanych wzorach - to estetyka minimalizmu wyprzedzająca o 800 lat modernistyczne zasady "form follows function".
Charakterystyczne elementy klasztorów cysterskich to: krużganki otaczające wewnętrzny wirydarz, sala kapitularna z bogato profilowanymi oknami, refektarz z potrójnymi oknami i kamienną kazalnicą do lektury podczas posiłków, kościół z niezdobioną fasadą i różą w tympanonie.
Szlak na rowerze
Kilka województw opracowało rowerowe wersje szlaku cysterskiego. Najważniejsza z nich to Szlak Cysterski w Wielkopolsce i na Kujawach, łączący klasztory w Wągrowcu, Lądzie, Mogilnie i kilku mniejszych miejscowościach.
Trasa rowerowa przez świętokrzyskie opactwa (Jędrzejów - Wąchock) liczy ok. 100 km i prowadzi przez piękne tereny Gór Świętokrzyskich. Możliwa do przejechania w 2-3 dni ze schroniskami lub hotelami w pobliskich miastach.
Dolnośląski Szlak Cysterski obejmuje Henryków, Lubiąż, Krzeszów i Kamieniec Ząbkowicki. Ten fragment jest szczególnie atrakcyjny pod względem architektonicznym - Krzeszów ze swoim barokowym kościołem uchodzi za jeden z piękniejszych klasztorów w Polsce.
Co zobaczyć
Przy planowaniu wizyty w opactwie cysterskim warto zwrócić uwagę na kilka elementów, które odróżniają ten typ architektury od innych kościołów i klasztorów.
Sala kapitularna - miejsce codziennych spotkań braci - jest zazwyczaj najstarszą i najlepiej zachowaną częścią romańską. W Wąchocku sala kapitularna jest zachowana w stanie niemal idealnym od XII wieku.
Wirydarz - wewnętrzny ogród otoczony krużgankami - był centrum codziennego życia klasztornego. Wiele wirydarzy w polskich opactwach zostało zrekonstruowanych lub zachowało oryginalne fragmenty.
Krypty i nagrobki - wiele opactw pełniło funkcję nekropolii. W Jędrzejowie spoczywają szczątki Błogosławionego Wincentego Kadłubka, dziejopisa i biskupa krakowskiego.
Praktyczne informacje
Większość czynnych opactw cysterskich jest dostępna dla turystów przez cały rok. Kościoły są zazwyczaj otwarte w godzinach porannych i popołudniowych. Zwiedzanie klasztorów (krużganki, sala kapitularna) wymaga oprowadzającego lub specjalnego biletu.
Opactwo w Wąchocku prowadzi oprowadzania w języku polskim i angielskim. Mogiła w Krakowie jest czynna codziennie. Sulejów i Henryków mają ograniczone godziny zwiedzania poza sezonem.
Noclegi w obiektach klasztornych lub gościnnych są dostępne w Wąchocku, Hebdowie i kilku innych miejscach. To wyjątkowe doświadczenie - cisza, regularne bicie dzwonów, możliwość uczestniczenia w jutrzni.
Podsumowanie
Szlak cysterski to podróż przez architekturę, która ma 800 lat i wciąż jest użytkowana. Mnisi pracują, modlą się, utrzymują ogrody i warzą piwo (kilka klasztorów cysterskich prowadzi browary). Spotkanie z tym trwaniem jest doświadczeniem, które trudno porównać z wizytą w muzeum. Kamień romańskich kolumn w Wąchocku czy gotyckie łuki Mogiły mówią o ciągłości kultury więcej niż niejeden podręcznik historii.